In het huidige pensioencontract wordt gerekend met de risicovrije rente. In het nieuwe reken-je-rijk-voorstel van de Stichting van de Arbeid mag alvast worden gerekend op een mooi rendement in de toekomst.  Daarmee staan de pensioenfondsen er ineens een stuk beter voor. Wellicht nog erger is dat een risicovol beleggingsbeleid wordt beloond. Hoe risicovoller het beleggingsbeleid, hoe hoger het verwacht rendement, hoe beter het fonds ervoor staat. Enkel op papier natuurlijk want het vermogen van het pensioenfonds is na deze tovenarij nog steeds exact hetzelfde als daarvoor. Maar toch kan het geld alvast worden uitgekeerd, aldus de Star.

En dat betekent kort samengevat natuurlijk dat de huidige pensionados gewoon hun geld krijgen, het systeem vroeg of laat geheid gaat instorten, en de jonge generatie naar zijn centen kan fluiten.

Mathijs Bouman heeft het over een verliesverdubbelaar, hoogleraar Risk Management Theo Kocken  geeft het plan een 1, Henriette Prast heeft het over een Ponzi-game, maar dan eentje waar je verplicht aan mee moet doen, Bas Jacobs over een ongedekte rekening, Paul Tang vindt zelfs pokeren eerlijker, en de huiseconoom van de Jonge Democraten heeft het over politiek verraad.

Toch nog iets waar alle economen het over eens zijn.

Maar wie langer wacht ontvangt ook over een kortere periode een AOW uitkering. Ieder jaar uitstel kost een jaar uitkering. Levert die 6.5% dan wel voldoende rendement? Dat hangt af van de verwachte lengte van het pensioen. Wie de uitkering een jaar uitstelt en een maand na pensionering overlijdt, draait een slecht rendement. De verwachte lengte van het pensioen is op dit moment 19,1 jaar voor mannen en 22,0 jaar voor vrouwen.

Dat is voldoende informatie om het volgende tabelletje uit te rekenen. Wat is het rendement van een extra jaar doorwerken (uitsluitend in termen van de AOW) als functie van de leeftijd?

Dit zijn reële rendementen, te vergelijken met een spaarrente die (in reële termen) nu ongeveer nul is. De methodiek om per jaar met een vast bedrag op te hogen of te verlagen leidt ertoe dat heel vroeg stoppen weinig aantrekkelijk is voor de gemiddelde burger. En, niet verrassend, dat vrouwen onder dit systeem langer door zullen werken (of in ieder geval later AOW aan zullen vragen) dan mannen.

grote kans dat afstempelen niet nodig is omdat de buffers zich vanzelf herstellen als de aandelenmarkten weer omhooggaan.

Sinsdien zijn de beursen inderdaad weer flink gestegen maar tegelijkertijd is de rente verder weggezakt en nam de levensverwachting toe. Per saldo staan veel pensioenfondsen er nog steeds slecht voor: hun vermogen is te klein als het wordt afgezet tegen de verwachte kosten van de toegezegde pensioenen (waarin de rente en de levensverwachting een rol spelen). Wachten of het vermogen alsnog gaat stijgen mag nu niet meer, de uitkeringen moeten omlaag.

Veel mensen hebben het idee dat pensioenfondsen bestaan om gepensioneerden een vaste uitkering te garanderen. Dat is dus niet waar. Wat doen ze dan wel? De rol van pensioenfondsen die nu aan de orde is, is het verdelen van risico. Risico op financiële markten, in inflatie en in de demografie. Als iedereen voor zijn eigen oude dag moet sparen zijn sommige generaties beter af dan andere, bijvoorbeeld omdat ze in betere tijden op de beurs hun geld opnemen. Met een collectief spaarfonds kun je die risico’s spreiden, en dat is precies wat de fondsen tot dusver hebben gedaan. Ondanks dat de waarde van de besparingen van gepensioneerden ernstig was gedaald, hebben ze toch gewoon pensioenen uitgekeerd. Dat kan door te hopen op financieel herstel en, in mindere mate, door van werkenden iets extra te vragen.

Dat zoiets niet onbeperkt door kan gaan is duidelijk: met het huidige beleid van ongewijzigde pensioenen is op een gegeven moment het geld op, terwijl er nog wel generaties met pensioen moeten. En het loopt natuurlijk al eerder mis, als jongeren doorzien dat ze hun premies in een bodemloze put aan het storten zijn. Het fonds en de toezichthouder moeten een balans vinden tussen het opvangen van risico’s en het aantrekkelijk houden van de premieafdracht. We zijn nu op het moment gekomen dat de balans omslaat.

Of het te vroeg is om op deze manier in te grijpen, is de vraag. De kosten zijn aanzienlijk, zie het stuk van Beetsma^(*). Het vertrouwen van gepensioneerden kan een deuk op lopen. Maar niets doen betekent dat het vertrouwen van jongere deelnemers gaat dalen, en dat is op den duur ook funest. Feit is dat gepensioneerden een steeds grotere groep gaan vormen, en het in de toekomst niet meer zo makkelijk zal zijn om hen bij tegenvallers uit de wind te houden. Hoe eerder dat besef aankomt, hoe beter.

(*) Beetsma pleit overigens voor een verhoging van de pensioenleeftijd als oplossing. Dat kan, maar daarmee wordt de pijn wel anders verdeeld. Degenen die al gepensioneerd zijn blijven dan buiten schot.

Onlangs heeft een student bij ons iets dergelijks berekend wat betreft de verhoging van de AOW-leeftijd in Nederland. De verrassende uitkomst was dat die maatregel met de tijd steeds makkelijker door te voeren is. Dat zit ‘m erin dat, wie eenmaal met de AOW is, er geen last meer van heeft dat latere generaties langer door moeten werken. En dat terwijl het bespaarde geld ook voor gepensioneerden voordelig is.

Maar zijn de gepensioneerden dan niet solidair met de generaties na hen? Nou, in ieder geval niet allemaal. Kijk naar de uitkomst van deze peiling in het propagandablad van het ABP. De uitkomsten van pensioenopbouwers en gepensioneerden zijn gesplitst. Verhogen van de AOW-leeftijd (al dan niet met uitzonderingen): 14% van de werkenden, 30% van de gepensioneerden. Leeftijd niet veranderen: 42% werkenden, 34% gepensioneerden.

De discussie ging er vervolgens over of er een systeem bestaat dat bijhoudt wie er lang genoeg in een zwaar beroep heeft gediend om voor de vroege pensionering in aanmerking te komen. En hoe lastig dat juridisch was. En de eindeloze discussies die er gevoerd moesten worden met mensen wiens beroep net niet zwaar genoeg was.

Twee opmerkingen (die ik natuurlijk ter plekke had moeten maken maar die altijd te laat komen). Wie zo’n systeem invoert maakt zware beroepen aantrekkelijker. Dat leidt er onmiddelijk toe dat de (relatieve) beloning voor zware beroepen afneemt. Het is de vraag of stratenmakers wel beter af zijn met een lager loon in ruil voor een eerder pensioen.

Verder valt het op hoe ingewikkeld de wereld wordt als je geen vertrouwen hebt in het vermogen van mensen om dit soort afwegingen zelf te maken. De compensatie voor een zwaar beroep is het loon dat je ervoor krijgt. Als je voorziet dat je in zo’n beroep de 65 (of de 67) niet haalt, dan moet je het niet doen tenzij je er extra voor betaald krijgt. Met dat extra geld overbrug je de jaren voor de AOW. Het financiële vermogen van iemand is het systeem dat bijhoudt hoe hard er in het verleden gewerkt is.

Overigens steunde precies één iemand in het jonge en hoog opgeleide publiek Jongerius’ strijd om de AOW-leeftijd toch op 65 te houden.

Had kunnen leiden, want een wijziging die een paar jaar geleden in de meeste pensioenen is doorgevoerd komt nu goed van pas. De NRC merkt het nogal achteloos op.

Ook werknemers worden getroffen door het niet verhogen van de pensioenen: hun opgebouwde pensioen groeit niet mee met de loonontwikkeling.

Dit komt omdat de meeste werknemers tegenwoordig een middelloonpensioen hebben en geen pensioen gekoppeld aan hun eindloon. Praktisch gezien betekent dit dat een gedeelte van de huidige tekorten wordt weggeboekt door de pensioenaanspraken van werknemers die nog lang niet met pensioen gaan, lager vast te stellen. Daar hebben die werknemers op dit moment veel minder last van dan bijvoorbeeld een premieverhoging. Een verdere stagnatie van de economie wordt daarmee voorkomen. Bovendien is de kans groot dat in de komende jaren het verlies weer wordt goedgemaakt als het op de beurs weer eens meezit.

Tienduizenden Nederlanders dreigen na hun pensionering tot 2000 euro per jaar mis te lopen als gevolg van plannen van pensioenfondsen om op grote schaal kleine pensioenen af te kopen. Dat stelt vakbond FNV Bondgenoten donderdag.

Wat is er precies aan de hand? Pensioenfondsen hebben meer dan 5 miljoen pensioenen in de boeken staan die stuk voor stuk minder dan 400 euro per jaar waard zijn. Om dat decennia lang te administreren en bij te houden, dat gaat flink in de papieren lopen. Daarom mogen ze die pensioenen nu in een klap afkopen, door het geld nu al op de rekening van de pensioengerechtigde te storten. Dat lijkt me een zinnig plan dat de totale maatschappelijke welvaart flink verhoogt. Pensioengerechtigden krijgen gewoon waar ze recht op hebben, pensioenfondsen hebben een aanzienlijke besparing. Waarom is de bond dan zo opgewonden?

Hoofdbestuurder Willem Noordman van de vakbond waarschuwt voor de gevolgen van afkoopplannen. „Met name jonge mensen hebben de neiging om die paar honderd of duizend euro te incasseren en er iets leuks van te kopen. Verstandig is dat niet, want het gaat ten koste van de hoogte van je pensioen.”

Aha. De bond slaat dus niet alarm omdat de pensioenfondsen de zaak zouden flessen, maar omdat ze er geen vertrouwen in heeft dat de burger het uitgekeerde geld daadwerkelijk spaart voor het pensioen. Die tienduizenden Nederlanders worden dus niet de dupe van de afkoop, maar van het feit dat ze volgens de bond zelf niet verstandig genoeg zijn om het uitgekeerde geld te sparen. Dat is op zijn zachtst gezegd nogal vreemd.

• Waar gaat het over? Laten we eerst duidelijk stellen: iedereen is vrij om met pensioen te gaan wanneer hij of zij wil. Gewoon je baan opzeggen en lekker thuis gaan zitten. Het gebrek aan inkomen vang je op door van tevoren flink te sparen. Maar daar zit ‘m de kneep: als je via een pensioenfonds spaart, levert dat twee belastingvoordelen op: er wordt pas bij uitbetaling inkomstenbelasting geheven, vaak in een lagere schaal (scheelt zo’n 10 procent-punt) en tot die tijd is er geen vermogens-rendementheffing (scheelt 1,2% per jaar). Wie op z’n 55e een zelf een bedrag spaart houdt een kwart [xls] minder over dan wie via een pensioenfonds spaart. De hoeveelheid die via een pensioenfonds bijgespaard mag worden is nu beperkt.
• Waarom? Twee goede redenen: ten eerste haalt de staat zo meer belastingen binnen. Ten tweede moedigt dit mensen aan langer door te werken, waarmee een tekort aan arbeid de komende jaren bestreden wordt. Dat is hard nodig.
• Protest! Inderdaad, 4 jaar geleden was er massaal protest tegen ingrepen in de vervroegde uittreding. Met het akkoord dat daarna gesloten werd dacht men de prepensioenen nog tijden te kunnen aanbieden. Dat valt nu tegen en dus maken de uitvoerders zich boos. Maar destijds ging het om een grote beleidsoperatie; het is een stuk moeilijker om massa’s op de been te krijgen omdat de staatssecretaris een strikte interpretatie aan de fiscale ouderdomspensioenruimte geeft.
• Wie wint? Als de belastingvoordelen gewoon zouden blijven, krijgt de overheid minder geld binnen. Dat betekent dat er minder uitgegeven kan worden, of dat iemand anders meer moet betalen. Iedereen die niet met vroegpensioen wil maar wel belastingen betaalt, heeft hier dus voordeel bij. Dat zijn met name de jongere generaties.

Zo ongeveer. Om 11:35, op Radio 1, probeer ik deze subtiele zaken helder aan het volk door te geven. Commentaar? Graag voor die tijd! Te laat. Hier de hele uitzending, hier uw blogger, [2.6Mb MP3] hees en via de telefoon.

De werkgevers hebben een nieuwe nota over pensioenen en Trouw schrijft erover:

Weliswaar is het Nederlands pensioenstelsel uniek en iets om trots op te zijn maar het is ook kwetsbaar, zo schrijven de werkgevers in een nota. Boosdoener is onder meer de langere levensverwachting. Versobering is hun remedie.

De vakbonden zien het, dat had u al verwacht, niet zitten. Geen nood, woensdag zal ik proberen een en ander nog eens uit te leggen op Radio 1 (u merkt, als deskundige ben ik zeer gevraagd. En deze keer weet ik er ook nog iets vanaf! Commentaar uiteraard welkom tot 11:00 morgenochtend bedankt; uitzending staat hier (28.1Mb MP3) en dit is alleen uw blogger (8.7Mb MP3).)

• Hoe omvangrijk is het pensioen?
  • AOW: u betaalt 18% over de eerste 31,000 euro (en nog wat via de algemene middelen).
  • aanvullend pensioen: verschillend, ABP (grootste): u betaalt 20% boven de 10,100 euro waarvan 16% werkgever en 4% werknemer (die verdeling is een beetje onzin, uiteindelijk betaalt de werknemer het natuurlijk allemaal) zodat uitkering na pensionering zo’n 70% laatste loon is. (opgepot vermogen: 600 mrd euro = 110% BBP)
• Wat willen de werkgevers? ondernemers willen geen onverzekerde risico’s dragen die bij pensioenafspraken horen. Risico’s zoals op
  • beleggingen & rente
  • inflatie
  • demografisch

  en daarom willen ze al die risico’s neerleggen bij “het collectief”, in casu de pensioenfondsen. Is niet onredelijk. Ook willen ze de omvang van de tweede pijler (de aanvullende pensioenen) wat terugbrengen. Ook daar is wel wat voor te zeggen.

• 70%? De norm is dat het aanvullend pensioen 70% van het laatstverdiende loon is. Maar dat valt nu vaak hoger uit door langer werken, daling van de wig na 65, inkomen uit huis, tweeverdieners. De werkgevers, die terug willen in omvang, stellen voor weer op 70% uit te komen. Trouw maakt hier een link met het prepensioen, die zie ik niet zo.
• Is het stelsel te groot? Tja. Feit is dat mensen die niet gedwongen worden te sparen dat ook niet doen. Kortzichtigheid, want ze hebben er later wel spijt van. Economen weten niet zo goed wat hiermee te doen. Verder bieden de collectieve regelingen wel voordelen, zoals het delen van risico’s tussen generaties. Maar wie zelf een korte horizon heeft zal de premies voor pensioenen opvatten als een verstorende belasting op arbeid, zelfs al zijn ze actuarieel neutraal. Dat is slecht voor de ruiming van de arbeidsmarkt. Daar hebben de werkgevers een punt.
• Gaat het stelsel onderuit als de pensioenen niet kleiner worden? werkgevers zien allerlei problemen: overregulering, boekhoudregels, en eerder genoemde sociaal economische risico’s. Daar is niet zoveel nieuws bij. Er is zeker geen nieuwe reden om ongerust te worden.
• Wat is eigenlijk het risico voor werkende mensen? om het pensioen kwijt te raken of waardeloos te zien worden? Zeer klein. Het geld is veilig, huidige afspraken staan vast. Wel is het stelsel nu oneerlijk voor jong t.o.v. oud, dat kan beter maar hervorming is natuurlijk een risico voor oud.
• Is collectief sparen nog wel van deze tijd? jawel hoor, uit een soort paternalisme, maar ook de deling van risico’s kan best efficiënt zijn. Zo is het reële inkomen gegarandeerd als de ontvanger er zelf niets meer aan kan doen. Ook hebben we de problemen van een slecht werkende annuïteitenmarkt niet.
• Is de 3e pijler ook van belang? In Nederland eigenlijk niet tenzij er problemen zijn in de 1e 2 pijlers (periode in het buitenland, pensioengat). Als de 2e pijler echt kleiner wordt dan gaat dit wel weer een rol spelen. Vinden banken en verzekeraars leuk want dat is business voor ze.
• Is langer werken reëel? Ja. De levensverwachting was bij de invoering van de AOW in 1957 72 jaar, nu nadert die de 80. Dat is 15, in plaats van 7 jaar pensioen.

Eind vorig jaar beheerden pensioenfondsen en levensverzekeraars [...] bijna 1,8 keer de waarde van het bruto binnenlandse product (bbp). Het Europees gemiddelde ligt op 55[%...]. Denemarken is met 102 procent van het bbp op afstand tweede [...] In Letland, Litouwen en Roemenie komen de pensioenvoorzieningen niet boven de 2 procent van het bbp uit.

Ziezo. Alle burgers kunnen weer met een gerust hart gaan slapen, zo lijkt de suggestie. Die hele vergrijzing is geen enkel probleem. Nederland spaart immers verreweg het meeste van de hele EU.

De absurd grote verschillen suggereren al dat hier iets in de haak is. Het kan haast niet anders of ze worden vooral verklaard door institutionele verschillen. Bijvoorbeeld omdat in Nederland het pensioenstelstel in hoge mate is gebaseerd op het kapitaaldekkingsstelsel (iedere generatie spaart voor zijn eigen pensioen), terwijl in het buitenland vaak sprake is van een omslagstelsel (de huidige generatie jongeren betaalt direkt aan de huidige generatie ouderen). Met de exacte details ben ik helaas niet bekend, misschien wil een pensioendeskundige daar iets over kwijt in het commentaar (Ward?). Maar dat een kapitaaldekkingsstelsel leidt tot hogere pensioenvermogens dan een omslagstelsel, dat lijkt nogal wiedes. En dat heeft weinig te maken met spaargedrag.